Një komb i shtypur nga marrëzia e historisë

BOGDAN-ALEXANDRU STĂNESCU


Para së gjithash, metafikcioni historiografik duket se privilegjon dy modalitete rrëfimi, të dyja e problematizojnë tërësisht nocionin e subjektivitetit: pikëpamje të shumëfishta (si në Hotelin e bardhë të Thomas-it) apo një rrëfimtar i cilui në mënyrë të hapët kontrollon narracionin (si në Tokën e ujrave të Swift-it). Por në asnjërën nga situatat nuk gjejmë një subjekt të besueshëm për nga aftësia e tij/saj për ta njohur të shkuarën me siguri. Kjo nuk është një transhendencë e historisë, por një përfshirje e problematizuar e subjektivitetit në histori”. 
Linda Hutcheon, Poetika e Postmodernizmit
kap.7, Metafikcioni historiografik, “Loja e së shkuarës”. 


III.

Kemi mbërritur sakaq tek romani i tretë i Ardian-Christian Kyçykut, Një fis i lavdishëm e që jep shpirt, moment ky kur mund ta hedhim vështrimin prapa dhe të rivlerësojmë udhën e përshkuar. Në rast se në romanin e parë kishim të bënim me një poemë „lirike”, me bymimin e përvojës subjektive në brendinë e një burgu, gjatë një nate të vetme (në fakt me një poemë dashurie; në rast se në E fshehta e ëmbël e marrëzisë përballemi me lëmin e legjendës, për ta riaktualizuar në 33 hipostaza (episode, siç i ka cilësuar Dan-Silviu Boeresku), Një fis i lavdishëm e që jep shpirt arrin kompleksitetin maksimal, bymehet nga të gjitha pikat e pamjes, duke ndenjur nën shenjën e eposit, sikurse na thotë nëntitulli dhe galdimi themeltar: „Eposi nuk mashtron, sepse nuk mund të mbajë anën e askujt /. Eposi vetëm thotë dhe nuk zhduket, nuk ia shet veten kohës /. Kalendari i vendosur pas kryqëzimit (të Krishtit sh.y.), këtu ka mbërritur me vonesë, i përzjerë me thërrmija kalendaresh të tjerë /, vazhdimisht të huaj dhe përjashtues, prandaj me zor mund të merret me mend këtu / sa është viti, sa është ora, ç’ditë është”. Në këtë roman të tretë autori i avitet më shumë se kudo asaj „mitologjie të re ballkanike” për të cilën ka folur kritika, përmes një paraqitjeje epike, të mbështjellë nga ujrat e semantizuara me vështirësi të mitit të injektuar në histori. Sidoqoftë na duket më adekuate përfshirja e këtij romani në kategorinë e metafikcioneve historiografike, se sa në atë të realizmit magjik markezian (dhe besojmë se duke vepruar kësisoj i bëjmë mirë edhe autorit), për shkak të transparencës historike që zbulohet në rreshtat e epopesë. Të gjitha dyndjet, të gjithë pushtuesit, të gjithë shtypësit e atij fisi të lavdishëm dhe që jep shpirt, janë më shumë a më pak të përcaktueshëm në historinë shqiptare.

Por, nëqoftëse këmbëngulim t’i referohemi „një mitologjie të re”, mendoj se nuk mund të flasim përveçse për „një mitologji të re të Un-it”. I njëjti Un melankolik, i rreptë, i dhunshëm, që përshkon dy romanet e para, pavarësisht në janë shkruar në vetën e parë ose jo. Një rrëfimtar i vendosur t’ua luajë fillin e fatit disa personazhesh të dënuar një herë e përgjithmonë me qesharake, ose me admirim. Viti kur u shpik mjellma është shkrirë me historinë e largët të një „Qyteti”; E fshehta e ëmbël e marrëzisë zbërthehet në kuadrin e një „Vendi”, ndërsa romani i fundit shtjellon epopenë historike të një „Kombi”.
Ky roman nuk duhet ngatërruar me ndonjë ‚historik”: personazhet, të mbingopur me ngarkesë simbolike, që sinjalizohet në shumicën e rasteve vetëm nga emrat (emrat qeverisin fatin), janë të pajisur me një anë të pashmangshme fantastike, që synon t’i ndihmojë në ballafaqimin me historinë konkrete. Nga ky këndvështrim do ta afroja shkrimtarin rumun (shqiptar?) me stilin e Selman Ruzhdiut, sidomos në Midnight’s children.
George Sticlaru (Gjergj Xhamxhiu), Prifti, Veziri, të gjithë kishin fëmijë. Në shumicën dërrmuese të rasteve, këta fëmijë ishin të paktën të çuditshëm, një hap i ndante nga ajo çmenduri që bën pjesë në mëkatet e rinisë së papjekur, por asnjëri nuk fliste për gjithçka aq kthjelltë, me aq siguri, sikur në çdo fjalë të paskej vënë krejt shpirtin, atë të tashmin dhe të pasmin, pa të dhënë të drejtën e stërlashtë për të komentuar”.
Sëmundja e personazhit (pothuajse) qëndror, i quajtur Sfârșitul (Mbarimi), është kthjelltësia gjuhësore: në sjelljen e tij prej “nëpunësi të lartë” (siç do të thoshte profesori Kornel Mihai Jonesku) asnjë pikë mbushjeje. Gjithçka është rreptësisht lakonike dhe e saktë. Kjo është një sëmundje e cila u jep atyre që ndodhen përqark shansin e një mahnitjeje të vazhdueshme, e një mospranimi total. Nuk mund të jetojmë pa këtë shlodhje gjuhësore, pa autoreferimin e sipërfaqshëm: flasim për hir të të folurit, dëgjohemi duke folur. Në të vërtetë, në jetën e Mbarimit gjithçka është serioze. Ekziston vetëm një dashuri, për Efigjeninë, që shfaqet përmes çmendurisë, shkak ky për të cilin shoqëria i vesh këmishën e forcës. Fatthënat e magjistricat e qytetit i bëjnë shoqëri në hapat e para, duke i vënë vulën evolucionit të saj. Për shembull, Mbarimi ka për të pasur aftësi parashikuese dhe prej orakulli, por, krahas faktit që lexon në filxhanin e kafesë, ai mund të veprojë edhe mbi ato që sheh. Po kështu, fati i Mbarimit ngatërrohet me atë të fisit, një fund i denjë ky për “qilaret e Auerbach-ut”, ku Efigjenia çiftohet me ‘romakun, me turkun, me grekun, me... etj”, mund të jetë një orvatje adulteri, mashtrimi (shtyrjeje?) e Mbarimit. Simbolika onomastike nuk është aq e lehtë të zbërthehet siç mund të dukej në vështrim të parë, hermeneuti eventual përhumbet në xhunglën narrative, e cila e ndryshon domethënien e Emrit si ndonjë pasqyrë deformuese.
Historia e fisit është historia e kësaj pjese të Evropës, që u është nënvënë ‘trysnive” të njëpasnjëshme të historisë, një ankth erotik, do të thoshim: “Njerëzit thoshin se jemi fqinj me Evropën, me qytete të tjera, madje me shtete, por këto nuk shiheshin aspak, pra ishim fqinj me të padukshmen. Ndodheshim bash në zemrën, ose në stomakun e të pashikueshmes. Prandaj, duke u ndrojtur se mos e gëlltiste i padukshmi, Mbarimi fluturonte mbi qytet. Gjithsesi fluturonte symbyllur, i sigurtë se qyteti nuk kish për ta vjellë pa e vrarë mendjen, se fundja fëmijë tjetër si ai nuk kish”. Mbarimi lindet njëheresh me historinë objektive dhe vdes njëheresh me “mbarimin e historisë”.
Këtë herë kam edhe ndonjë vërejtje: pavarësisht se simbolika është adekuate në secilën fazë të jetës së Mbarimit dhe të historisë së qytetit, mendoj se Një fis i lavdishëm e që jep shpirt gjithsesi është... mjaft i gjatë. Për më tepër, nuk lexohet fort lehtë dhe të le ndjesinë e lodhjes. Në këtë drejtim ndikon plotësisht fakti që të tre romanet janë “grumbulluar” në një vëllim të vetëm.
Arritëm në fund të eskursionit në botën e krijuar nga Ardian-Christian Kyçyku. Zbuluam se mitologjia e projektuar është në të vërtetë një anatomi e Un-it, një ndjekje e terreve vetjake, të ekzorcizuara në trajtën më pak demoniake të dukurive historike: “Atëhere u bë një errësirë e madhe, u bë ftohtë, të dashurat e Absolutit u zhdukën, një shi i shpejtë dhe tepër i ftohtë i platiti gjethet ende të padjegura, shtihej nga të gjitha anët, plumbat nuk mund të dalloheshin nga pikat e shiut, ndofta nuk ishin fare plumba, por ëngjëj hakmarrës të Zotit...”
Atje ku historia nuk ia del dot mbanë të mbërrijë, ku plumbat nuk mund të shkaktojnë plagë, ndodhet një perandori e errët, nga e cila, duke filluar me kronikën e ardhshme, do të dalim ngadalë, ngadalë...