Burgje

BOGDAN-ALEXANDRU STĂNESCU

Revista “Luceafărul” (Ylli i mëngjezit), organ i përjavshëm i Bashkimit të Shkrimtarëve të Rumanisë, në numurat 41, 42 dhe 43 të datave 12, 19 dhe 26 nëntor 2003, në rubrikën “Kronika letrare”, ka botuar tre artikuj të kritikut të ri e të talentuar Bogdan-Aleksandru Stanesku, me titull të përgjithshëm “Burgje”, që i kushtohen vëllimit “Trilogjia” të shkrimtarit shqiptar Ardian-Christian Kyçyku, shkruar në gjuhën rumune.

I.

Duke bërë fjalë kryesisht për Çoranin, Deleuze ka vënë në dukje se, për t’u bërë shkrimtar në një gjuhë të huaj, duhet të të mungojë stili tërësisht. Vetëkuptohet se paradoksi nuk është vështirë as për t’u kapur e as për t’u zbërthyer – mjetet na i jep pò Deleuze. Këtu stili nuk është as njeriu, as mjeshtëria. Stili është e kundërta e asaj që quhet shprehje e drejtpërdrejtë, e vetvetishme e Vetvetes, është ajo që shtohet. Disa kanë vetëm stil. Në këtë rast themi se atyre u mungon forca, janë artificialë etj. Rasti i kundërt, jashtëzakonisht i rrallë, mund të të bëjë ta shpërfillësh stilin, ta perceptosh në mënyrë të drejtpërdrejtë thelbin njëlloj sikur të çapitesh në një truall të shkretë, shkëmbor, i cili nuk të lë mbresa me “stolitë” e tij, por me gjendjen latente të vdekjes, mbartës i së cilës është.

Ardian-Christian Kyçyku është shqiptar. Një shqiptar që shkruan prozë (edhe) në gjuhën rumune, më mirë se shumë shkrimtarë rumunë. Është një romancier me qitje të largët, që - duket - nuk është i ndikueshëm, është i paregjimentueshëm, i palidhur me ndonjë “brez”, apo me ndonjë rrymë. Marrim vesh se është diplomuar në Fakultetin e Historisë e të Filologjisë të Universitetit të Tiranës dhe ka mbrojtur doktoratën në Bukuresht për letërsi të krahasuar ( me tezën Drejtime në modernizmin evropian dhe jehona e tyre në periudhën interbelike të letërsisë shqiptare) dhe është doktorand i Fakultetit të Teologjisë të Bukureshtit (me tezën Marrëdhënia Zot-kozmos në fetë monoteiste). Përveç sa thamë, ka fituar edhe disa çmime ndërkombëtare në... pikturë. Gjëra mbresëlënëse, apo jo?
Libri që po analizojmë tani është në fakt një Trilogji (2002) që përfshin romanet Viti kur u shpik mjellma, E fshehta e ëmbël e marrëzisë dhe Një fis i lavdishëm e që jep shpirt.
Pikësynimi ynë është që, brenda mundësive, t’i kushtojmë nga një kronikë secilit roman të trilogjisë që të shohim, në fund, ç’përfaqëson ajo “mitologji e re ballkanike” të cilën - sikurse është thënë - po e ndërton ky shkrimtar shqiptar (rumun?) - sintagma i përket Dan-Silviu Boereskut.
Viti kur u shpik mjellma është një poemë, një rrëfim i mrekullueshëm dashurie (ose, të paktën, mund të lexohet edhe si i tillë), filli narrativ i të cilit rrjedh në arabeska mahnitëse, të mbledhura e të lëmuara nga një dorë ëndërrtare, derisa arrin të vetëputhë fillimin dhe të vetëgëlltitet (si gjarpëri Ouroboros). Rrëfimi nis në mënyrë haluçinante, gati-gati markeziane, duke ravijëzuar konturet e një qyteti (Qyteti) në të cilin historia tkurret për t’u lënë udhë të lirë disa fillimesh të rinj: ”Ndodhia e fundit e zhurmshme, që përçoi zemrën e qytetit të budallepsur nga aq ndenjje në vend, ishte një shkrepje: një plumb i frikësuar, duke dalë nga e para pushkë – sapo ishte shpikur pushka – gjarpëroi në ajër si ndonjë mendim i tmerruar dhe befas i hapi një sy të tretë njërit prej sarhoshëve tanë apolitikë, që pat dalë të shihte se si po ia mbathnin armiqtë, duke u hequr zvarrë të cfilitur”.
Fillimi i rrëfimit përkon me fundin e një periudhe, mbjellja duhet bërë në sipërfaqen pjellore të një are të djegur, e tashmja ushqehet me lëndën e kalbur të së shkuarës (të historisë). Vendosja e “aksionit” në një kuadër të tillë e përgatit lexuesin për figurën reale të prozës: fillimi është mashtrues, është një pistë krejt e gabuar tek e cila jemi dërguar. Ardian Kyçyku luan monopateve të pyllit narrativ (vetëm këtu, sepse, më tej asgjë nuk është “naive” në këtë prozë), duke na dërguar në kërkim, që pastaj të na tërheqë për mënge e të na çojë në kah tjetër. Pista e “realizmit fantastik” do të zhduket nga sytë tanë pasi ta ketë përmbushur detyrën, duke krijuar kuadrin narrativ, në të cilin “e tashmja, e shkuara dhe e ardhmja ishin bërë sërish një dhe e njëjta marrëzi, ndërsa shumë pelegrinë, turistë e udhëtarë, të droguar nga paqja e çuditshme dhe nga bukuria vërtet dalldisëse e qytetit, në kohën që notonin, edhe pse përkohësisht, sëbashku me vendësit, shkonin thellësisht të bindur - në pragun e paranojës - se patën kaluar ca kohë në një copëz të harruar toke parajsore”. Kjo gjendje është quajtur nga rrëfimtari “tërësia e kohës”, një tërësi të cilën e përfton zhdukja e kufijve konvencionalë, lindja e një ndjesie të çuditshme apatie të historisë, që lehtëson shfaqjen dhe tolerancën e diktaturës. Në këtë kohë “integrale” nxjerr krye ‘frama” e dytë e rrëfimit: “Qëlloi të kaloja një natë përvëluese me të dashurën time, Netën (si mbi një qilim fluturues, apo në një ishull parajsor), pikërisht në njërën nga copëzat e panumurta të pò asaj kohe integrale; një natë e cila, në mënyrë befasuese, ndonëse tërësia e kohës pat bërë pluhur çdo nocion të numurave, përsëritej pa e humbur ndjeshmërinë dhe befasinë – nganjëherë më të pranishëm se unë vetë – e të pajetuarit”. Në kuadrin më të gjerë të historisë “së integralizuar” kemi qelizën e senzualitetit, e cila do të gëlltitë, me makutëri onirike, rrathët e tjerë ku narracioni do të angazhohet.
Notimi vetmitar në ujrat e liqenit çon në arrestim (rrëfimtari dyshohet se ka dashur të ikë “matanë”) dhe kësisoj mbërrijmë në kuadrin mbytës të populluar nga figura fantazmë, ireale, pa trup, por që mbartin histori, ankth, letërsi... Siluetat shkruajnë në një mur rrëfimin që mund ta lexosh vetëm me majën e gishtave, një alfabet Braille i çmendurisë e i dhembjes. Dhe gjithçka kthehet në mënyrë të përsëritur, tek Neta, që për të realizuar një çtendosje (por edhe tensionim, në të njëjtën kohë) kontrapunkt, përmes bashkimit të sensualitetit me vdekjen, me mosgjënë e historisë. Aksioni i mirëfilltë (megjithse aksioni, sikurse e keni kuptuar tashmë, nuk është veçse një pretekst) përfshin një natë të kaluar në atë qeli të zakonshme, mes elementesh e fantazmash, por një natë që hapet për t’i lënë vend historisë vetjake, fantazisë, himerave që burojnë nga një “vilanì ekzistenciale”.
Është një hapësirë e revelacionit të dështuar, e majeutikës së praktikuar me “maska sofiste”: “Ishte çasti kur e ndjeva veten për herë të parë dhe me të vërtet të mbyllur, bezdisshmërisht fillikat, pa asnjë shpresë. Ishte një rrufé që më zgjoi mahmur në një realitet të zbrazët nga çdo vegim, në një qeli të rëndomtë, të zezë, të ndohtur, ku koha rridhte si jeta që rrjedh nga një plagë vdekjeprurëse, teksa ajo që kalonte ishte jeta ime”.
Burgimi merr fund në mëngjez dhe, vetëkuptohet, ky bosht i asgjësë përzgjatet me ikjen e Netës, një zhdukje “e materializuar”, ndryshe nga e shkruara: “Dashuria ime, ëndërroj për ty një Netë të shenjtë”.
Romani i Ardian Kyçykut lë nga pas ndjesinë që je mbartur, me pahir, nga fuqi të liga, mes ujrave të disa kënetash të çuditshme, që ke vizituar në ëndërr burgjet e Piranezit dhe je kthyer i zhveshur nga çdo energji jetësore. Ose, thënë ndryshe, të lë pa frymë.

Javën tjetër takohemi me E fshehta e ëmbël e marrëzisë.