33 zhytje në moçalin narrativ

BOGDAN-ALEXANDRU STĂNESCU

II.


33 episode nga një sagë që paranjofton një mitologji të re ballkanike, një ngjizje e dhunshme dhe sensuale, që e perverton logosin dhe që imponon hiperbolën e oksimoronin në trajtë ligjesh të pakundërshtueshme; 33 shkallë drejt moshës së shpëtimit dhe të shlyerjes së mëkateve mbi kryqin e ledhatuar me një vrrullim që nuk e përjashton polemikën; 33 strofa që e transformojnë historinë në poemë dhe poemën në jetën e një poeti të çmendur nga çmenduria e botës – ç’mund të jetë më e ëmbël se sa kjo e fshehtë që sikur shkruhet vetë. Ardian-Christian Kyçyku është një nga vegimet e mëdhenj të prozës bashkëkohore”.
Dan-Silviu Boerescu, “Mitologjia e re ballkanike”, “art-Panorama”, qershor 1998


Pasi lexon këtë roman mahnitës, entuziazmi i kritikut nuk është aspak i tepruar. Këtë e them pasi kam kaluar nëpër konvertimin që ta siguron Viti kur u shpik mjellma dhe gjendem përpara përfundimit të kësaj trilogjie. Ndodhem, që të them kështu, në hapësirën liminale, në ngërthimin midis së shenjtës dhe mungesës së çdo elementi të tillë. Pra, qëndroj pezull ndërmjet teknicizmit të një analize “të ftohtë”, të një prerjeje automatike dhe, - çka është shumë më tërheqëse për mua, - drithmës që paraprin shpërthimin e së folmes së drogës, të leximit empatik, të epifanisë që do të zbulonte Stephen Dedalus në fund të Portretit...

Jam i bindur se do të kishte qënë më dobiprurës trajtimi i parë: dobiprurës për karrierën e një kritiku, por helmues për leximin real, për atë lexim që të çon deri në zhytjen totale në ujrat e kësaj çmendurie me 33 episode.
Fillimi i romanit ngjason, deridiku, me atë të Vitit kur u shpik mjellma, për nga krijimi i një hapësire të ngopur me mit dhe atemporalitet, i një katundi të izoluar në male, ku fshatarët prodhojnë pushkë me ethshmërinë me të cilën do të pikturoje gra lakuriqe, ku pasqyra është mbartësja e disa ndikimeve aktive mbi atë që shihet në pasqyrë (mund të jetë çmenduripërftuese), një fshat në të cilin shpiken fate, një farë Makondo ballkanas (kjo është pika në të cilën kritika ka këmbëngulur në mënyrë të posaçme)...
Ardian-Christian Kyçyku në këtë roman arrin, mbase, nivelin më të lartë të artit të vet përshkrues: gjithçka që pat qënë thjesht ëndërr në romanin e mëparshëm, tani shndrrohet në lëndë onirike të ngritur në rang miti, dhe jo mit vetjak, por një mit “themelues” çmendurish të tjera: “Ditën kur u linda, jam i sigurtë se një kërmill i rëndomtë filloi t’i sillej vërdallë vendit ose kohës. Sepse në çdo ditë lindjeje, nga një kërmill - ose ndoshta i njëjti kërmill i shumë vdekatarëve - niset për udhë, apo përfundon një udhë, çka është pothuajse e njëjta gjë”. Në të vërtetë, gjithçka shkruhet (përshkohet), sikurse ka vënë në dukje Dan-Silviu Boeresku, në një hapësirë oksimonorike të poetikës, në një truall ku ballafaqimi i të kundërtave lind pasiguri po aq themeluese. Këtu do të këmbëngulja të kundërshtoj atë kor kritikësh që zbulojnë tek Ardian Kyçyku “një mitologji të re ballkanike”: nuk duhet rrahur në të nxehtë kjo monedhë: mitologjia e re, ashtu siç shfaqet në çdo libër të madh, është, në radhë të parë, vetjake... Si çdo shkrimtar me vlera, Ardian Kyçyku ravijëzon krijesat e veta, të cilat do t’i integrojë më pas në pejzazhin e gjerë, në frame-në ballkanike, në këtë kuadër.
Teknika e sotme është ajo e ‘fokus”-it përzgjedhës; përfytyroni një pyll të shkundur nga era, që shquhet nga larg. Provoni pastaj ta “zbërtheni” lëvizjen në lëvizjen e secilit dru, ta shpërtheni kaosin në copa të individualizuara. Këto do të ishin të 33 episodet e çmendurisë kolektive. Bota e Ardian Kyçykut është duke dhënë shpirt, e lëvizur nga vese të pashërueshme, ajri është i pathithshëm, duke krijuar iluzionin e jetës vetëm me faktin që zbërthehet në lëvizje rrymash: në secilin nga të 33 episodet ballafaqohemi me një tjetër çmenduri, me një tjetër fat të humbur, me pejzazhe tronditës apo të shtjelluar me ironi korrozive. Dehja synon ta theksojë këtë çbaraspeshim themelor të universit “ballkanas”, një dehje që ka mbytur në avuj të mprehtë trajektoren e lëvizjes më të thjeshtë. Nganjëherë, tragjedia e zërit rrëfimtar nuk e le veten të “preket” nga syri i lexuesit. Atëhere duhet të zhytesh në moçalin tmerrues që të ofron Ardian Kyçyku, që të zgjohesh, më në fund, i rrethuar nga detajet e fshehura mes rrudhave të tekstit.
33 zhytje në moçalin narrativ, ky do të kish qënë një nëntitull i përshtatshëm për vallen “themeluese” në të cilën të fut libri i shkrimtarit rumun (shqiptar?) . Frame-a e gjerë, që përmban, ofrohet këtu nga diskutimi me një gotë pranë, që zhvillon rrëfimtari-shkrimtar me një plak mbledhës folklori, i cili e mat gjatësinë e trasesë deri në vdekje me centimetra konjaku. Ky ka për t’u zhdukur rrufeshëm duke ia besuar kërmillin bashkëbiseduesit, kërmill që duhet mbajtur gjallë me “rrëfenja të vërteta” (por të vërteta, jo nga ato, i dini cilat...):
“E hapi grushtin dhe vuri mbi tavolinë një kërmill.
- Jemi njohur te pista e aeroportit kombëtar, atje e kam kapur. I gjori, sapo kish nisur të ecte. Qysh ahere kemi mbetur vëllezër shpirtërorë. Ki kujdes! Unë mungoj një grimë nga zgjimi i përgjithshëm, por nuk vdes. Të lutem të kesh kujdes për të. Ushqeje dhe nxirre për një shëtitje të shkurtër. Mirë?
- Po me se ta ushqej? - e pyeta. As që e kam haberin se me çfarë mëkohen kërminjtë...
- Me rrëfenja, rënkoi ai. Por jo me ato pa vlera...”.
Dhe pikërisht këtë bën Ardian-Christian Kyçyku: na ushqen, neve, me rrëfenja, që, për nga magjia, janë afër atyre të Një mijë e një netëve - jo vetëm magjia i afron, por edhe tensioni i ndjerë i rrëfimtarit, tension i derdhur nga ndërgjegjësimi për faktin që dështimi mund të jetë fatal (për të dhe për dëgjuesin). Kemi të bëjmë me një shkrimtar që i sforcon caqet pa pikë mëshire, që nuk e ndjen nevojën të manipulojë kërkënd, ca më pak të manipulohet.
Të 33 çmenduritë “minore” të mbajnë lidhur, të hedhin në një aventurë çnjerëzore, të cilën, “fatkeqësisht”, e ke pranuar. Jemi përballë një zëri kaq të fuqishëm dhe origjinal, sa që priremi t’i japim të drejtë Dan-Silviu Boereskut: Ardian-Christian Kyçyku është një nga vegimet e mëdhenj të prozës bashkëkohore.
Zotërimui i përkryer i teknikës narrative, guximi për t’u bërë proliks aq sa të ta ilustrojë çmendurinë “nga brenda”, skalitja mjeshtërore e secilit personazh, të gjitha këto janë argumente në favor të pohimit të mësipërm. Dhe, në s’jeni bindur ende, ja: ”Qënie e tejpashme, me një kujtesë tokësore të gjatë deri tek maja e hundës, vetëm tri ditë pasi kish fjetur me një femër, Darli nuk mbante mend me cilën nga femrat e marrosura pas tij kish fjetur. Bënte dashuri dy, ose pesë herë në ditë, vazhdimisht me femra të ndryshme, ku të rastiste, por bënte dashuri në një mënyrë tejet origjinale: si një thikë që përpiqet të hapë gropa të vogla në tokë. Kur e kuptoi se po luante pa dashur rolin e një vibratori folës, Darli u përshkua nga një ndjenjë e thellë e qesharakes dhe e shkretimit dhe hoqi dorë nga jeta e vet....”
A t’ju flas më për ironinë vrastare të rrëfimtarit? Do të takohemi javën tjetër me Një fis i lavdishëm e që jep shpirt...