"Tregime të padukshme" - një bisedë

BAJRAM SEFAJ

Bisedë e shkurtër (rasti) me Ardian-Christian Kyçykun

Bajram Sefaj: Lexuesi shqiptar, ngado qoftë ai, e di mirë se jeni krijues polivalent dhe i suksesshëm në shumë anë (fusha) të krijimtarisë letrare (romancier, tregimtar, dramaturg, eseist...) – “Prozator i nivelit evropian”, (siç u shpreh, me një rast për ju, poeti ynë i mirënjohur Visar Zhiti), por, po aq i zellshëm dhe i suksesshëm në botën shkencore. Kësaj radhe nuk do e trazojmë universin tuaj planetar, atë oqean krijimtarie; do të ndalemi, nëse pajtoheni, vetëm në një segment të tij, në tregimtarinë tuaj, ngase shkas i drejtpërdrejtë për këtë bisedë të shkurtër janë dy librat tuajat më të freskët me tregime: “Perla”, vëllim me proza të zgjedhura, për të cilin, sikurse dihet tashmë, fituat shpërblimin kombëtar “Penda e Argjendtë” për vitin 2012, dhe “Tregime të padukshme”, botuar tash frik nga Sh.B “Buzuku” e Prishtinës. Jemi, pra, për disa çaste, bashkë me Ardianin tregimtar. Sqaro(ni), në vija të trasha, çfarë vendi zë tregimi në krijimtarinë tuaj të vrullshme letrare; kur dhe si e shkruani aq bukur, (them unë) tregimin?

Ardian-Christian Kyçyku: Jo rrallë, tregimet kanë qenë për mua ca romane, që nuk kam mundur, ose nuk kam dashur t’i shkruaj ndryshe. Po bëhen tridhjetë vjet që kur shkruaj tregime dhe, ndonëse në shumicën e rasteve përvoja ngulit disa bindje e mjete pune, tek unë ndodh e kundërta: zhveshja e tyre nga gjithçka që nuk do të kisha dashur ta lexoja. Tregimi ka mbetur ende një rrufé, që sulet papritur, e kris krejt mënyrën e jetës së një periudhe të caktuar, si me qenë prej qelqi, dhe i jep (të paktën) tjetër shijë. Disa nga “Tregimet e padukshme”, për shembull, i kam shkruar brenda nje ditënate, pasi i pata punuar në mend për mbi njëzet vjet.

- Cila është vija e përbashkët e tyre, por edhe e veçanta, që i dallon nga shkrimet e kësaj gjinie, në letërsinë shqipe sot.

A.-Ch. K: Nuk gjej vijë të përbashkët veç gjuhës shqipe, ndërsa e veçanta vërtet më duket çështje jashtëletrare. Nëse autori di të mos i mbajë shpresat tek frymëzimi, kur nevojitet më fort punë e mundimshme për “art magjie” (siç thosh Lasgushi), dhe as tek puna, kur nevojitet më fort frymëzimi, do të dalë vetiu nga ajo idhujtari e skajshme dhe aspak e shëndetshme ndaj prozës në gjuhë të tjera.

- Shumica e tregimeve tuaja sikur janë me motive e ngjyrime nga nën-qielli i Enkelanës sonë të lashtë, anës Liqenit.... Por ka në to edhe Shqipëri, edhe Bukuresht e Rumani, me siguri, edhe tjetër gjithësi, si në romanin tuaj kryevepër “Sy”, (sipas meje). Ndoshta shkrimtari, si këmishën ngushtë, si lëkurën e trupit, vendlindjen dhe motivet (me shi) të saj e bart me vete ngado që shkon e rravgon. I drejtë, apo i gabueshëm ky vrojtim?

A.-Ch. K: Më duket e natyrshme që në shkrimet e një autori të gjenden copëza kohësh, pamjesh, ngjyrash e shijesh nga vendlindja apo edhe nga vendet ku ai jeton. Por ndodh edhe që kohët, pamjet, ngjyrat dhe shijet e atyre hapësirave të jenë tashmë të shkatërruara në realitet, madje shpesh të mos gjenden dot veçse në kujtime njerëzish – dhe autori t’i njësojë dalngadalë në libra. Thuhet se letërsia mundohet të shpjegojë shpirtin dhe botën, po për mua, në radhë të parë, në vend që t’i koklavitë gjërat me pyetje pa përgjigje e përgjigje pa pyetje, ajo duhet të ruajë, të mbajë gjallë dhe të përcjellë më tej botën e parme, atë më të thjeshtën e mundshme, që është si një univers fëminie. Kuptohet: nuk mjafton që autori ta dojë dhe të jetë i aftë për këtë; duhet që universi përkatës të pranojë të bartet përmes atij autori.

- Tregimi ynë sot. A kultivohet sa duhet dhe ç’vend zë ai në letërsinë e re shqiptare dhe a i kushtohet atij rëndësi e merituar?

A.-Ch. K: Në kohëra të errëta e të vështira, kur lufta për mbijetesë e shtyn besimin në Zot drejt cepave të vetëdijës (në vend që të bëjë bash të kundërtën) dhe ia shet për dy aspra arenën e kulturës para-letërsisë, ose nën-letërsisë, tregimi bëhet një mjet jashtëzakonisht i fuqishëm mbijetese shpirtërore, ruajtjeje Kujtese e madje pajtimi të ‘nëndheshëm’ mes shtresave të ndryshme, apo breznive. Po rimarr një fjalë të urtë: “Kur të bje kryet ngushtë, e nxjerr me fjalë; kur të bje fjala ngushtë, e nxjerr me krye”. Me gjithë trandjet e mbrapshta a të mbara, bota shqiptare ende e ruan peshën vendimtare dhe vlerën (matur edhe me çmim gjaku, ose boje) të fjalës. Ende sot njerëzit ndahen, rrihen e vriten për një fjalë goje – dhe mund të fisnikërohen e paqtohen me disa fjalë boje. Edhe e anasjellta është gjithaq e mundshme. Sipas një rituali të hershëm rumun, fshatarët mblidheshin çdo mbrëmje rreth zjarrit dhe tregonin ngjarje, me radhë, sa më mjeshtërisht, të bindur se ashtu dëbonin shpirtrat e këqinj... E meqë roli i tregimit, - kështu besoj, - është mistik dhe shumë më i thellë se sa thjesht i një zhanri letrar, nuk ka rëndësi ku e vendosin atë sipas ligjeve të historisë së letërsisë, apo kritikës.

- E, në krahasim me tregimin e shkurtër që shkruhet sot në Rumani, bie fjala, (ku jetoni dhe krijoni, tash e sa vjet), apo kudo tjetër në Evropë dhe në botë, ku rri tregimi ynë, çfarë vendi zë në shpatet e asaj Bjeshke të lartë metaforike?

A.-Ch. K: A do t’i prishej gjaku a boja ndokujt, po të thoja se, nga pasuria çmeritëse dhe frymëzuese e botës shqiptare nuk është thënë as çereku?

- Sa është i njohur dhe i përhapur (i përkthyer dhe i botuar në gjuhë të huaja) në botë tregimi ynë shkurtër, modern, i kohës së re?

A-Ch. K: Si shkrimtar, mund të nuhat ku lëvrin tregimi i epërm, përfaqësimtar, por nuk mbaj lista dhe nuk e ndjek ecurinë e tij në këtë kuptim.

A-Ch. K:

- Libri i ri i Ardianit, do të jetë i “mbushur” me tregime?

A-Ch.K: Nuk mund ta them me saktësi, por kam ende libra me tregime për botim. Herë presin librat radhën, herë unë.

- Në fund të kësaj bisede të shkurtër rasti, dhe jashtë çdo “protokolli”: “Mund të mos jesh në ditën e dikujt, por të jesh në jetën e tij”, thoni në një vend, shpjego(ni), aman, këtë mendim të urtë, ngase pëlqehet shumë, kur është i artë...

A-Ch.K: Më të lumturve prej nesh, qofshin të njohur a të mbështjellë me hije, (por padyshim të vetëdijshëm se janë më fort shpirt, se sa baltë me shqisa e kujtesë), kjo u ndodh qysh në fëmini, qysh pasi shijojnë dashurinë e parë, por edhe më vonë, kur shumë shpresa e himera janë bërë hi. Mund të mos takosh më dikë të shtrenjtë, ta zemë, por të jesh po aq i gjallë dhe i pranishëm në jetën e tij më të fshehtë, më të thellë, gjer edhe sikur njëri prej jush të ketë ikur kësaj bote.


Në emër të lexuesve të gazetës sonë, ju dëshirojmë suksese e mbarësi.

U botua në gazetën Zëri të Prishtinës